Stanje u Kraljevini Jugoslaviji uoči Drugog svjetskog rata

U Prvom balkanskom ratu (1912.) Novi Pazar se, i pored žestokog otpora srpskoj vojsci, nije mogao odbraniti, jer je Osmanlijsko carstvo bilo pred propadanjem. Međutim, početkom Drugog svjetskog rata situacija je bila sasvim drugačija. Njemačke trupe su 6. aprila 1941. napale Kraljevinu Jugoslaviju i za 11 dana zauzele njenu teritoriju, primoravši generala Kalafatovića da 17. aprila potpiše bezuslovnu kapitulaciju i predaju jugoslovenske vojske. Nijemci su zarobili 6.298 oficira, 337.864 podoficira, a većina vojnika slovenačke, hrvatske, bošnjačke, albanske i makedonske nacionalnosti puštena je svojim kućama. Jedan dio vojnika odveden je u zarobljeništvo u Njemačku kao fizička radna snaga u njemačkim fabrikama.

Teritorija Kraljevine Jugoslavije je raskomadana. Slovenija je pripala Njemačkoj, stvorena je Nezavisna država Hrvatska (NDH) koja je zauzimala Hrvatsku, Bosnu i Hercegovinu i na kratko vrijeme jedan dio Sandžaka. Vojvodina je pripojena Mađarskoj, veći dio Makedonije Bugarskoj, a manji dio Italiji. U užoj Srbiji postavljena je profašistička vlada na čelu sa Milanom Nedićem.

Kralj Petar II Karađorđević i njegova Vlada bježe u London, a za komandanta ostatka jedinica, koje su se krile po šumama Srbije, proglašava Dražu Mihailovića. Zahvaljujući pomoći kralja Petra II i Engleske vlade, Draža je uspio da konsolidira te preostale jedinice sastavljene od srpskih vojnika i krene u ostvarenje projekta Velike Srbije.

Na drugoj strani, hrvatske ustaše, na čelu sa Antom Pavelićem, Banovinu Hrvatsku pretvaraju u fašističku tvorevinu pod imenom Nezavisna država Hrvatska (NDH) ili Veliku Hrvatsku, koja je pored današnje Hrvatske, Bosne i Hercegovine, nakratko obuhvatala i jedan dio Sandžaka.

Iako su sadržaji i metode velikosrpske i velikohrvatske politike i propagande prema Bosni i Sandžaku i bošnjačkom narodu isti (podjela ovih teritorija i uništenje Bošnjaka), u pristupu i ostvarenju tih ciljeva ima i razlike. Dok na jednoj strani velikosrpska politika zagovara genocid i potpuno iseljenje Bošnjaka, velikohrvatska ideologija je umjerenija i ide na pretapanje Bošnjaka u Hrvate. U skladu sa tim razvile su se i njihove fašističke ideologije oličene u ČETNIŠTVU i USTAŠTVU.

Okupacija Sandžaka i formiranje odbrambenih jedinica

Pokrajina Sandžak je na početku Drugog svjetskog rata bila podijeljena na nekoliko okupacionih zona. Ustaše su se u Sandžaku zadržale svega četiri mjeseca. Na području Sandžaka uspostavljena je njemačka i italijanska zona koje je razdvajala demarkaciona linija. Najveći dio Sandžaka pripao je Italijanima. Nakon povlačenja ustaša iz zapadnog dijela Sandžaka, dolaze Italijani koji okupiraju Crnu Goru  i sljedeće sandžačke srezove: Bijelo Polje (Akova), Pljevlja (Taslidža), Berane i Andrijevicu. Italijanska interesna zona obuhvatala je i Plav i Gusinje te Rožaje, koji su ušli u sastav Pećke prefekture. Tutin, Sjenica i Pešter također su bili u sastavu italijanske okupacione zone, tj. Velike Albanije.

Zbog nadolazeće opasnosti od srbijanskih i crnogorskih četničkih jedinica pod komandom Draže Mihailovića (već u ljeto 1941. počinju ubistva bošnjačkih civila i paljevine njihovih sela) u Sandžaku se formiraju samoodbrambene jedinice poznate pod imenom muslimanske milicije i vulnetarske jedinice. Prema pisanju dr. Mustafe Memića: „Ove jedinice bile su organizirane radi odbrane svojih sela i domova, neka vrsta domobransko-domovinske organizacije. One su imale vojno obilježje samo po tome što su bile naoružane i što su imale svoje komandire. U svemu drugome ni po čemu se nisu razlikovale od ostalog seoskog stanovništva: živjeli su u svojim kućama, hranili se u svojim porodicama, kretali se u seoskim odijelima i bili naoružani najčešće sopstvenim oružjem. Bili su jednonacionalne organizacije sastavljene isključivo od Bošnjaka muslimana, za razliku od onih milicijskih jedinica koje je okupator formirao kao Milicia volontario antikomunista (Milicija za borbu protiv komunista). Ove su milicijske jedinice postojale samo u gradovima i bile su mješovitog sastava. U njima je, po pravilu, bio jednak broj Srba i Crnogoraca na jednoj, te Bošnjaka na drugoj strani. Taj proporcionalni odnos 50:50 zadržavao se i kada je njihov broj povećavan. Spominju se u Bijelom Polju i Sjenici. Vulnetari su organizirani avgusta 1941. godine samo na prostorima gdje je bila uspostavljena ”velikoalbanska” vlast…“ (Iz knjige dr. Mustafe Memića Bošnjaci-Muslimani Sandžaka i Crne Gore, str. 313, Sarajevo, 1996)

U komunističkoj historiografiji postojala je tendencija da se „sandžačka muslimanska milicija“ stavi u isti koš sa četnicima i ustašama te drugim zločinačkim organizacijama. Međutim, istina je sasvim drugačija. Dok su četničke i ustaške formacije imale okupacioni i zločinački karakter, muslimanska milicija imala je samoodbrambeni karakter i brinula je o biološkom opstanku bošnjačko-muslimanskog stanovništva.

Aćif Hadžiahmetović – vrsni političar i vojni strateg

Aćif Hadžiahmetović, u narodu poznat kao Aćif-efendija, najugledniji je sandžački političar u međuratnom periodu (Kraljevini Jugoslaviji). To je čovjek koji je bio najzaslužniji za odbranu Novog Pazara od četnika Draže Mihailovića. Prva biografija ovog gazije objavljena je početkom 1996. godine u knjizi Sinovi Sandžaka autora Haruna Crnovršanina i Nura Sadikovića. Tok same odbrane Novog Pazara od četnika u jesen 1941. autor ovog teksta je realizirao u dokumentarno-dramskom filmu pod nazivom „Aćif-efendija i Šaban Poluža u odbrani Novog Pazara od četnika 1941.“ On je premijerno prikazan na TV Sandžak početkom aprila 2012. godine. Njegovo prikazivanje izazvalo je ogromno interesovanje u gradu i šire.

Aćif-efendija je rođen 1887. godine u Novom Pazaru, od oca Emin-age (Bljute) Hadžiahmetovića (1867-1931) i majke Jalduze (1869-1932), djevojačko prezime Ajdinagić, porijeklom iz Rožaja.  Emin Hadžiahmetović je sa Jalduzom imao troje djece: sina Aćifa i dvije ćerke – Azizu i Ufu. Aćif je za vrijeme turske uprave u Novom Pazaru završio ruždiju (nižu gimnaziju), a nakon toga nastavio školovanje u Bitolju (Monastir) na Vojnoj akademiji. Na ovoj akademiji školovanje je završio i Mustafa Kemal Ataturk, otac današnje Republike Turkiye. U toku Prvog svjetskog rata (1914-1918) učestvovao je u oslobodilačkom ratu na Dardanelima (Galipolje) i Čanakkaleu, gdje je pokazao veliku hrabrost i bio odlikovan. U Turskoj je ostao do 1920. godine, kada se, sa činom kapetana, vraća u rodni Novi Pazar.

Uključuje se u politički život novoformirane Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (Kraljevina SHS) i zajedno sa Ferhat-beg Dragom postaje jedan od vođa bošnjačko-albanske stranke Džemijet-el-islami. Ova stranka okupljala je Bošnjake i Albance – muslimane iz Sandžaka, Kosova i Makedonije. Pošto nije htjela da se potčini diktaturi kralja Aleksandra Karađorđevića i Nikole Pašića, Džemijetu je nakon velikog terora nad Bošnjacima novopazarskog kraja 1924. godine zabranjen rad.

Aćif-efendija je tokom 1939. i prve polovine 1940. godine bio član Vakufske direkcije i Vakufskog sabora u Skoplju. Od ukidanja Džemijeta 1924. pa do pojave Stranke demokratske akcije  (SDA) 1990. godine, Bošnjaci muslimani sa ovih prostora nisu imali svoju političku stranku.

Sandžački narod je Aćif-efendiji posebno zahvalan zbog njegovog angažovanja u zaustavljanju iseljavanja muslimanskog stanovništva u Tursku. On je, kao centralna figura bošnjačkog i vjerskog organiziranja u Novopazarskom srezu, bio meta tri neuspjela politička atentata.

Glas islama 351, R: Historija, A: Dr. Harun Crnovršanin