Džamija Havale Ahmed beg Silahdar, u narodu poznata kao Lejlek dža mija, nosi ime po svom graditelju Ahmed-beg Silahdaru. On je bio, kao i što riječ SILAHDAR ili SILIHDAR (od ar. silah – oružje i perz. dar) držalac oružja, mačonoša, a kao dvorsko zvanje označava lič nog dvorjanika memlučkih i turskih sultana, vezira, beglerbegova i san džakbegova. Prema autoru Povijesti dvora, ovo je zvanje ustanovljeno u doba vladavine Bajazida I. U pristupačnim izvorima spomi nje se od 1455. godine na dvoru Isa-bega Ishakovića, pa je, prema tome, moralo postojati na begler begovom dvoru. Godine 1455. spominju se pet silahdara, jedan ri kabdar, silahdar Jusuf, silahdar rob Isa-bega, Ahmed, silah-šahindžija. Kemal, silahdar, rob Isa-begov, diz dar grada Hodidjeda i Kara Šahin, silahdar-jigit, ceribaša vilajeta Kal kandelena. Silahdar je po rangu bio drugi lič ni aga u has-odaji. Prilikom sveča nosti i ceremonije nosio je pod de snim pazuhom mač svoga gospo dara; na glavi je imao zuluf i uskuf i išao je sa desne strane iza paše. Nje gova je glavna dužnost bila da se stara o oružju i ratnoj opremi svoga gospodara i da prilikom smotri nosi na desnom ramenu njegov mač. Prema nekim autorima, ovo se zvanje javlja kod Turaka za Bajazida I, a po drugima tek u doba Mehme da II. Ovi podaci pokazuju da je ovo zvanje znatno starije od vremena vladavine Mehmeda II. Vrlo rano spominje se ovo zvanje i u turskim dokumentima na na šem jeziku u obliku silahtar, silihtar, sulutar i sl. Bilo ih je više. Njihov starješina nazivao se silahdar-aga. Gospodari su ih upotrebljavali i za razne druge poslove i povjeravali im razne misije. Ukoliko bi bio una prijeđen službom izvan has-ode, postajao je muteferika sa 50 akči dnevno ili čašnigirbaša. Ovo je zvanje ukinuto 1247/1830. Silahdari su izlazili iz dvora kao ve ziri, beglerbezi i age janjičara, ali po pravilu kapidžibaše. Prema Smailagićevom Leksikonu islama, riječ silahdar označava oso bu koja je „nosilac oružja“, časnik na memlučkom dvoru, koji je nosio svaki komad sultanove oružane opreme i dodavao je kada je sultanu zatreba la. Bilo ih je više; njihov predvodnik, amir silah, vodio je nadzor nad oru žanom, nad svim što se tamo koristi lo, dostavljalo i izdavalo; pripadao je stotini emira i nosio titulu Ganab karim’al!. Osmanski Turci zadržali su taj na ziv u perzijskom obliku silahdar. Si lahdar aga i čokadar aga bili su prvi časnici sultanove odaje; u džamiji su mu dodavali tri puta ružinu vodicu i mirise od rajskog drveta. Tokom ce remonije Hirka-i šerif, silahdar aga je stajao uz svete ostatke; svaki puta, kada bi ih netko poljubio, on bi ih obrisao maramicom od muslina, koju je onda pružao dotičnom. Uz njega je stajao časnik sa svim tim maramica ma. Zadnjeg dana ramazana, sultan je išao, nakon podnevne molitve, u odaje silahdar age i s povišenog pa viljona prisustvovao igrama tomaka (borbama s kopljem). Silahdari su bili konjička trupa, jednako stara kao i janjičari; pod Mehmedom II bilo ih je 8.000, a pod Ahmetom III 12.000. Nji hov zapovjednik zvao se također si lahdar aga, kao i nosilac sultanovog oružja, ali nije uživao iste povlastice kao ovaj. Naziv “lejlek” potiče od lejleka (rode) koja je po legendi sletjela na crkvu i tu klanjala, pa su crkvu pretvorili u džamiju. Istraživanja su pokazala da su to samo obične legende jer na mjestu ove džamije nije bilo ranijeg objekta. U prilog tome da ova džamija nije nikada bila crkva govori i njena arhitektu ra, koja ne bi mogla biti ništa drugo do džamijska. Prema izvorima pominjanih dža mija u Novom Pazaru, Lejlek džami ja je jedna od najstarijih. Smatra se da je od nje starija samo Gazi Isa begova džamija, sagrađena 50-ih godina XV vijeka, a najvjerovatnije je i ova džamija, od strane Ahmed bega, građena tih godina. Pored džamije, on je podigao i istoimenu Havale Ahmed-beg ma halu i tabakhanu (radionicu za pre radu kože). Ova džamija spominje se u tur skim popisima XV i XVI vijeka, kao i mahala oko nje, koja je 1516. go dine imala 22, 1528/30. – 44, 1540. – 56, a 1604. – 21 domaćinstvo. Vakuf ove džamije bile su i 18 tr govačkih radnji. Iz prihoda od tih radnji isplaćivani su i imam i mue zin: imam 4 akče, a muezin 2 akče dnevno. Ahmed-beg je bio i vlasnik či fluka, a to su tri njive pod imenom Luka, Izgorina i Vražidol, u selu Ja nice, koje su uživali njegovi sinovi Hasan i Husejn, koji su posjedovali i čifluk, zemlje Ivaniša, Bogdana, Mihajla Brestomanovića i Rajka, dio Hizira, sina Širi-vojvode, u selu Šare, prema popisu iz 1604. godine, u posjedu Mehmeda, sina Mustafe Hizirovog. Nakon preseljenja Ahmed-beg Silahdara, istoimenoj džamiji je ostao vakuf u iznosu od 20.000 akči – 2000 godišnje; 39 dućana, čija je zakupnina bila 3.015 akči; zakupni na od karavan-saraja-250; zakupni na kuće sa štalom -1800 akči. Od toga su bili izdaci: plaća imama – dnevno 4; plaća muezina – dnevno 2; plaća mutevellije – dnevno 4; plaća kuhara – dnevno 2; izdaci za jelo – 2.745. Postoji predaja po kojoj je je dan od najvećih turskih sultana, Mehmed II, El-Fatih, u svom poho du na Bosnu, 1459. godine, dok je prolazio kroz Novi Pazar, klanjao ikindiju namaz u ovoj džamiji, a kaže se da je tom prilikom i učio dovu Uzvišenom Gospodaru „da se ezan s ove džamije, u ovoj mahali, čuje sve do Sudnjeg dana“. Više je vjerovatno da se to desi lo prilikom sultanovog pohoda na Srbiju, kada je 1459. godine zapovi jedio velikom veziru Mahmut-paši da osvoji još neosvojene srpske tvr đave. Te godine, šest godina nakon zauzimanja Carigrada, i Srbija je po stala pokrajina Osmanskog carstva. Džamija se inače nalazi u ulici Abdurahmana Manja Ćorovića, u mahali koja, poput većine ostalih, nije uspjela zadržati svoje prvobit no ime – mahala Havale Ahmed beg Silahdara, već se danas naziva Ćukovac Mahala u kojoj se ova džami ja nalazi predstavlja strogi centar grada, a do džamije se može doći iz pravca ulica Osmog marta, Lju bljanske, kao i Stevana Nemanje. Poput mnogih drugih novopazar skih džamija, ni ova nije bila izu zetak kada je riječ o narušavanju monumentalnosti ovog vjerskog i kulturno-historijskog blaga, putem nezakonite gradnje objekata u nje noj neposrednoj blizini, suprotno važećem zakonu o zabrani gradnje takve vrste. Idući iz pravca Stare čaršije ka ovoj džamiji, ulicom Stevana Ne manje, kako vrijeme prolazi, sve je teže Lejlek džamiju uočiti od novo sagrađenih objekata koji svojom visinom i položajem zaklanjaju istu. Ista je situacija i u ulici Abdura- hmana Manja Ćorovića, u kojoj se inače džamija i nalazi, kao što smo već rekli, gdje je tik uz džamiju iz građen višespratni stambeni obje kat koji takođe u velikoj mjeri naru šava cjelokupnu monumentalnost same džamije. Ovaj problem nije od juče, već se ove stvari neprekidno događaju duži niz decenija, a najteže u sve mu tome jeste to što su učesnici u ovom svojevrsnom ataku na kom plekse naših džamija, nesvjesno ili potpuno svjesno, sami pripadnici bošnjačkog naroda, pojedinci ko jima je sopstveni interes daleko iznad interesa cijele zajednice, dže mata, koji su lišeni svijesti o znača ju očuvanja naših džamija, garanta našeg opstanka i trajanja na ovim prostorima.

Glas islama, 239, R: Naše džamije, A: Senad Gluvačinan